Pensiya və sosial müavinətlər milyonlarla insan üçün əsas və bəzən yeganə gəlir mənbəyidir. Xüsusilə yaşlılar, əlilliyi olan şəxslər, aztəminatlı ailələr və digər həssas sosial qruplar gündəlik xərclərini məhz bu ödənişlər hesabına qarşılayırlar. Buna görə də ödənişin məbləği qədər onun vaxtında həyata keçirilməsi də sosial rifah baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Yeniera.az xəbər verir ki, mövzu ilə bağlı globalinfoaz-a açıqlama verən Liberal İqtisadçılar Mərkəzinin sədri Akif Nəsirli bildirib ki,Azərbaycanda pensiya və sosial müavinətlərin ödənilməsi müəyyən qrafik üzrə aparılır. Praktikada Bakı və Abşeron üzrə ödənişlər çox vaxt ayın ortasında, regionlarda isə daha gec tarixlərdə həyata keçirilir. Halbuki kommunal xidmətlər, telefon, internet, kredit, kirayə və digər məcburi ödənişlərin əksəriyyəti ayın ilk günlərinə təsadüf edir. Nəticədə həssas sosial qruplar öz maliyyə planlarını dövlətin ödəniş qrafikinə uyğunlaşdırmağa məcbur qalırlar. Lakin bu, hər zaman mümkün olmur.
Bu vəziyyət belə bir sual yaradır: sosial ödənişlər ayın əvvəlində həyata keçirilə bilməzmi?
Problemin mahiyyəti
Sosial müavinət və pensiya alan şəxslərin əksəriyyəti sabit və məhdud gəlirlə yaşayır. Onların əlavə ehtiyat vəsait toplamaq imkanları da adətən zəif olur. Bu səbəbdən ödənişin gecikməsi və ya ayın ikinci yarısında həyata keçirilməsi aşağıdakı problemlərə gətirib çıxara bilər:
Kommunal xidmətlər üzrə gecikmə faizləri və ya cərimələr;
Kredit ödənişlərində gecikmələr;
Dərman və tibbi xidmətlərin vaxtında alınmaması;
Borclanma ehtiyacının yaranması;
Ailə büdcəsində əlavə maliyyə stressi.
Əslində sosial yardımın məqsədi insanları məhz bu cür risklərdən qorumaqdır. Əgər vəsait insanların əsas ödəniş öhdəliklərindən sonra daxil olursa, sosial müdafiənin effektivliyi müəyyən qədər azalır.
Beynəlxalq təcrübə nə göstərir?
Bir çox inkişaf etmiş ölkələrdə sosial ödənişlərin vaxtı vətəndaşların maliyyə davranışları nəzərə alınmaqla müəyyən edilir.
ABŞ
ABŞ-da sosial təminat ödənişləri müəyyən qrafik üzrə həyata keçirilir. Lakin əlavə sosial yardım proqramlarının bir qismi ayın ilk günlərində ödənilir. Məqsəd vətəndaşların kirayə, kommunal və ərzaq xərclərini vaxtında ödəyə bilməsidir.
Almaniya
Almaniyada dövlət pensiyaları adətən növbəti ayın əvvəlində və ya ayın ilk iş günlərində köçürülür. Bu sistem insanların aylıq maliyyə planlaşdırmasını asanlaşdırır.
Fransa
Fransada pensiya və sosial müavinətlərin böyük hissəsi sabit tarixlərdə ödənilir və vətəndaşlar həmin tarixləri əvvəlcədən dəqiq bildikləri üçün büdcələrini uyğun qururlar.
Böyük Britaniya
Böyük Britaniyada sosial müavinətlər həftəlik və ya aylıq qrafiklə verilir. Bir çox hallarda ödəniş tarixi benefisiarın şəxsi məlumatlarına bağlı olaraq sabitləşdirilir ki, bu da gəlir axınının proqnozlaşdırılmasını təmin edir.
Skandinaviya ölkələri
İsveç, Norveç və Danimarka kimi ölkələrdə sosial ödənişlərin vaxtında və avtomatik köçürülməsi sosial dövlət modelinin əsas elementlərindən biri hesab edilir. Ödəniş tarixləri vətəndaşların əsas aylıq xərclərinə uyğunlaşdırılır.
Sosial siyasət baxımından əsas prinsip
Müasir sosial siyasətdə qəbul edilən əsas yanaşmalardan biri budur ki, sosial müdafiə sistemi dövlətin inzibati rahatlığına deyil, vətəndaşın ehtiyaclarına uyğun qurulmalıdır.
Yəni sual “Dövlət üçün hansı tarix rahatdır?” yox, “Vətəndaşın maliyyə ehtiyacları hansı tarixdə yaranır?” olmalıdır.
Əgər əksər ödəniş öhdəlikləri ayın ilk günlərində formalaşırsa, sosial ödənişlərin də həmin dövrə yaxınlaşdırılması sosial siyasətin məntiqinə daha uyğun görünür.
Azərbaycan üçün mümkün həll variantları
1. Ödənişlərin ayın ilk 5 iş günündə həyata keçirilməsi
Pensiya və müavinətlərin ölkə üzrə mərhələli şəkildə ayın ilk iş həftəsində ödənilməsi həm vətəndaşlar, həm də maliyyə institutları üçün daha əlverişli ola bilər.
2. Həssas qruplara prioritet verilməsi
Məhdud büdcə imkanları səbəbindən bütün ödənişlərin eyni vaxtda həyata keçirilməsi çətin olarsa, ilk növbədə:
yaşa görə pensiyaçılar;
əlilliyi olan şəxslər;
aztəminatlı ailələr;
sosial müavinət alan digər həssas qruplar
üçün erkən ödəniş mexanizmi tətbiq edilə bilər.
3. Sabit və əvvəlcədən elan edilmiş qrafik
Ödənişlərin konkret tarixlərinin illik əsasda açıqlanması və dəyişdirilməməsi vətəndaşların maliyyə planlaşdırmasını asanlaşdırar.
4. Kommunal ödəniş tarixlərinin uyğunlaşdırılması
Alternativ yanaşma kimi dövlət qurumları və xidmət təminatçıları ilə koordinasiya edilərək bəzi məcburi ödənişlərin son tarixləri sosial ödəniş qrafikinə uyğunlaşdırıla bilər.
İqtisadi və sosial faydalar
Pensiya və müavinətlərin ayın əvvəlində ödənilməsi:
aztəminatlı əhalinin borclanma ehtiyacını azalda bilər;
kommunal borcların həcmini aşağı sala bilər;
ailələrin maliyyə planlaşdırmasını yaxşılaşdıra bilər;
sosial stress və qeyri-müəyyənliyi azalda bilər;
sosial müdafiə sisteminə etimadı gücləndirə bilər.
Bu dəyişiklik dövlət büdcəsinə əlavə yük yaratmır, çünki söhbət ödəniş məbləğinin artırılmasından deyil, ödəniş tarixinin optimallaşdırılmasından gedir.
Nəticə etibari ilə sosial ödənişlərin məqsədi yalnız vəsait vermək deyil, vətəndaşın sosial təhlükəsizliyini təmin etməkdir. Əgər pensiya və müavinətlər insanların əsas xərclərinin yarandığı vaxtdan xeyli sonra ödənilirsə, sosial müdafiənin effektivliyi azalır. Beynəlxalq təcrübə göstərir ki, bir çox ölkələrdə sosial ödənişlərin vaxtı vətəndaşların aylıq maliyyə ehtiyacları nəzərə alınaraq müəyyən edilir.
Bu baxımdan Azərbaycanda da həssas sosial qruplar üçün pensiya və müavinətlərin ayın ilk günlərində ödənilməsi məsələsinin müzakirəyə çıxarılması sosial ədalət, maliyyə rahatlığı və vətəndaş yönümlü idarəetmə prinsipləri baxımından məqsədəuyğun görünür. Belə bir addım əlavə büdcə xərci yaratmadan minlərlə ailənin gündəlik həyatına müsbət təsir göstərə bilər.