Rusiyada son aylarda müşahidə olunan yanacaq qıtlığı artıq lokal logistika problemi olmaqdan çıxaraq regional enerji bazarına təsir edə biləcək iqtisadi amilə çevrilməkdədir. Ukraynanın pilotsuz uçuş aparatları ilə Rusiyanın neft emalı zavodlarına endirdiyi zərbələr, emal güclərinin müvəqqəti dayanması, hərbi ehtiyaclar səbəbindən daxili tələbatın artması və ixrac siyasətindəki dəyişikliklər ölkədə benzin və dizel çatışmazlığı riskini artırıb. Bu fonda Kremlin nümayəndələrinin xaricdən neft məhsullarının idxalını mümkün variant kimi qiymətləndirməsi diqqət çəkir. Bu addım reallaşarsa, region ölkələri, o cümlədən Azərbaycan üçün həm yeni iqtisadi imkanlar, həm də əlavə risklər yarana bilər.
Rusiya dünyanın ən böyük neft istehsalçılarından biri olsa da, xam neft istehsalı ilə hazır yanacaq istehsalı eyni anlayış deyil. Daxili bazar üçün əsas məsələ neft emalı zavodlarının fasiləsiz işləməsidir.
Son dövrdə bir neçə amil eyni vaxtda üst-üstə düşüb:
– Ukraynanın dron hücumları nəticəsində bir sıra iri neft emalı zavodları zədələnib və istehsal müvəqqəti azalıb;
– Müharibə şəraitində ordu və hərbi sənaye üçün yanacaq tələbatı artıb;
– Mövsümi kənd təsərrüfatı və nəqliyyat sektorunun tələbi yüksəlib;
– Sanksiyalar səbəbindən bəzi texnologiya və ehtiyat hissələrinin əldə olunması çətinləşib.
Bütün bunların nəticəsində Rusiyanın bəzi regionlarında yanacaq satışına məhdudiyyətlər tətbiq olunub, topdansatış bazarında qiymətlər artıb və hökumət vəziyyətə inzibati müdaxilə etməyə məcbur qalıb.
Rusiya niyə idxal variantını nəzərdən keçirir?
İlk baxışda dünyanın ən böyük neft ixracatçılarından birinin yanacaq idxal etməsi paradoks kimi görünə bilər. Lakin burada söhbət xam neftdən deyil, emal olunmuş məhsullardan – benzin, dizel və digər neft məhsullarından gedir.
Əgər emal gücü müvəqqəti azalırsa, daxili tələbatı ödəmək üçün hazır məhsulun idxalı iqtisadi baxımdan daha səmərəli ola bilər. Bu yanaşma Rusiyaya daxili bazarda qiymət artımını məhdudlaşdırmağa və sosial narazılığı azaltmağa imkan verə bilər.
Əgər Rusiya həqiqətən xaricdən yanacaq almağa başlasa, regionda neft məhsullarına əlavə tələb yaranacaq.
Bu isə ilk növbədə benzin və dizelin topdansatış qiymətlərinin yüksəlməsinə, logistika xərclərinin artmasına, ixracatçı ölkələr arasında rəqabətin güclənməsinə və regional yanacaq ehtiyatlarının daha sürətlə azalmasına səbəb ola bilər.
Bununla belə, qiymətlərin kəskin sıçrayışı yalnız Rusiyanın idxal həcminin böyük olması halında mümkündür. Hazırkı mərhələdə isə daha çox bazarda psixoloji və məhdud qiymət təzyiqi gözlənilir.
Azərbaycan üçün hansı imkanlar yaranır?
Azərbaycan neft məhsullarının istehsalı və ixracı sahəsində regionun mühüm iştirakçılarından biridir. Ölkənin əsas emal gücü Heydər Əliyev adına Bakı Neft Emalı Zavodu üzərində cəmləşib və müəssisə SOCAR tərəfindən idarə olunur. Zavod daxili bazarın yanacaq təminatında strateji əhəmiyyət daşıyır, eyni zamanda Azərbaycanın neft məhsulları ixracının da əsas hissəsini formalaşdırır. Bu baxımdan, Rusiyadan yarana biləcək əlavə tələbat Azərbaycan üçün müəyyən kommersiya imkanları yaratsa da, ixrac potensialı ilk növbədə daxili bazarın etibarlı təminatı nəzərə alınmaqla qiymətləndiriləcək.Əgər Rusiya kommersiya baxımından sərfəli qiymətlər təklif etsə, Azərbaycan müəyyən həcmdə yanacaq ixracını artıra bilər. Bunun iqtisadi üstünlükləri aşağıdakılar ola bilər:
– ixrac gəlirlərinin artması;
– əlavə valyuta daxilolmaları;
– neft emalı sektorunda istehsalın genişlənməsi;
– logistika və nəqliyyat xidmətlərinə əlavə tələbat.
Bundan əlavə, Rusiyanın alternativ təchizatçı axtarışı Azərbaycana yeni kommersiya müqavilələri bağlamaq imkanı da yarada bilər.
Lakin imkanlarla yanaşı ciddi məhdudiyyətlər də mövcuddur.
Azərbaycanın neft emalı gücü Rusiyanın potensial tələbatı ilə müqayisədə xeyli kiçikdir.
Rusiya gündəlik milyonlarla barrel həcmində neft emal edən ölkədir. Azərbaycanda isə emal imkanları ilk növbədə daxili bazarın təmin olunmasına hesablanıb.
Bu səbəbdən Azərbaycan Rusiyanın yaranan böyük yanacaq boşluğunu əvəz edə biləcək ölkə deyil.
Ən real ssenari odur ki, ixrac yalnız məhdud həcmdə həyata keçirilə bilər, əsas prioritet daxili bazarın təminatı olaraq qalacaq, hökumət ehtiyac yaranacağı halda ixrac kvotaları və ya müvəqqəti məhdudiyyətlər tətbiq edə bilər.
Bu, artıq Azərbaycanın enerji təhlükəsizliyi strategiyasının əsas prinsiplərindən biridir.
Daxili yanacaq qiymətlərinə təsir mümkündürmü?
Bu sual Azərbaycan istehlakçıları üçün ən həssas məsələlərdən biridir.
Əgər ixrac həcmi daxili ehtiyatlara təsir etməzsə, qiymətlərdə ciddi dəyişiklik gözlənilmir.
Lakin aşağıdakı hallarda müəyyən risklər yarana bilər:
– emal müəssisələrinin yüklənməsi maksimum həddə çatarsa;
– ixrac daxili təklifin azalmasına səbəb olarsa;
– beynəlxalq bazarda məhsul qiymətləri uzun müddət yüksək qalarsa.
Bununla belə, Azərbaycanda benzin və dizel qiymətləri tam sərbəst bazar prinsipi ilə formalaşmır. Dövlət qiymət siyasətində mühüm rol oynadığı üçün qısamüddətli xarici şokların birbaşa istehlak qiymətlərinə ötürülməsi ehtimalı məhduddur.
Azərbaycanın infrastrukturu Ukrayna dronlarının hədəfinə çevrilə bilərmi?
Bu sual son dövrlərdə daha çox müzakirə olunur.
Hazırda belə riskin yüksək olduğunu göstərən faktlar yoxdur.
Bunun bir neçə səbəbi var.
Birincisi, Ukraynanın indiyədək həyata keçirdiyi uzaqmənzilli zərbələrin əsas məqsədi Rusiyanın hərbi-logistika və enerji infrastrukturu olub. Hücumların əsaslandırılması da Rusiyanın müharibə aparmaq qabiliyyətini zəiflətmək məqsədi ilə izah edilir.
İkincisi, Azərbaycanın enerji infrastrukturu münaqişənin tərəfi deyil. Azərbaycanın Rusiyaya mümkün kommersiya yanacaq satışı beynəlxalq hüquq baxımından avtomatik olaraq hərbi obyekt statusu yaratmır.
Üçüncüsü, Ukraynanın istifadə etdiyi uzaqmənzilli dronların əməliyyat radiusu və marşrutları baxımından Azərbaycanın dərinliyində yerləşən enerji obyektlərinə zərbə endirmək həm texniki, həm də siyasi baxımdan son dərəcə mürəkkəb ssenaridir.
Lakin nəzəri baxımdan hər hansı ölkənin enerji infrastrukturu geosiyasi qarşıdurmalar fonunda risk faktoruna çevrilə bilər. Bu risk yalnız Azərbaycan üçün deyil, regionun bütün enerji ixracatçıları üçün aktual hesab olunur. Belə hallarda əsas təhlükə fiziki hücumdan daha çox kibertəhlükəsizlik, logistika və sığorta xərclərinin artması ilə bağlı olur.
Azərbaycanın qarşısında duran əsas seçim
Əgər Rusiya həqiqətən Azərbaycandan yanacaq almaq istəyərsə, hökumət üç əsas amil arasında balans qurmalı olacaq:
– daxili enerji təhlükəsizliyi;
– əlavə ixrac gəlirləri;
– regional siyasi balans.
Azərbaycan üçün iqtisadi baxımdan ən rasional yanaşma daxili bazarın tam təminatını prioritet saxlamaq, yalnız artıq istehsal hesabına ixracı artırmaq və uzunmüddətli öhdəliklər götürərkən emal güclərini nəzərə almaq olar.
Nəticə etibarilə Rusiyada yaranan yanacaq qıtlığı region enerji bazarında yeni dinamika formalaşdırır. Əgər Moskva həqiqətən neft məhsullarının idxalına başlasa, Azərbaycan bundan müəyyən iqtisadi dividendlər əldə edə bilər. Lakin ölkənin məhdud emal gücü, daxili bazarın təmin olunmasının prioritetliyi və enerji təhlükəsizliyi məsələləri ixrac imkanlarını məhdudlaşdıracaq əsas amillərdir.
Azərbaycanın Rusiyanın böyük yanacaq çatışmazlığını kompensasiya etməsi real görünmür. Daha mümkün ssenari məhdud həcmdə kommersiya ixracı, əlavə valyuta gəlirləri və regional bazarda mövqelərin qismən güclənməsidir.
Eyni zamanda, Azərbaycanın enerji infrastrukturu ilə bağlı təhlükəsizlik risklərini şişirtmək üçün hazırda kifayət qədər əsas yoxdur. Mövcud şəraitdə ən böyük çağırış fiziki təhlükədən daha çox regional enerji bazarındakı qiymət dəyişiklikləri, logistika xərcləri və geosiyasi qeyri-müəyyənliklərdir.
Rusiyada baş verən proseslər Azərbaycan üçün həm yeni bazar imkanları yaradır, həm də enerji siyasətində ehtiyatlı və balanslaşdırılmış qərarların əhəmiyyətini daha da artırır.//Globalinfo.az