2001-ci ilin sonunda saxlanılan liviyalı Məhəmməd əl-Riminin ABŞ-nin Kubadakı Quantanamo həbs düşərgəsindəki dosyesində iki detal xüsusi qeyd olunub: onun cibindən çıxan 100 dollarlıq əskinaslar və qolundakı qara plastik saat. Saat Casio F-91W modeli olub. Təxminən 10 dollara satılan bu model sonradan ABŞ kəşfiyyat orqanlarının bəzi sənədlərində partlayıcı qurğuların hazırlanması ilə bağlı mümkün əlamətlərdən biri kimi qeyd olunub.
Saatın reputasiyası Quantanamo düşərgəsində deyil, 1994-cü ildə baş verən təyyarə partlayışından sonra formalaşmağa başlayıb. 1994-cü il dekabrın 11-də Manila–Sebu–Tokio marşrutu üzrə uçan təyyarədə oturacaqlardan birinin altında kiçik partlayıcı qurğu işə düşüb. Hadisə nəticəsində 24 yaşlı Yaponiya vətəndaşı Haruki İkegami həlak olub, daha 10 sərnişin yaralanıb. Təyyarənin ekipajı Okinavaya qədər uçuşu davam etdirib və digər 272 sərnişin təyyarəni özləri tərk edib. İstintaqa görə, partlayıcı qurğunun zamanlayıcısı qol saatından istifadə edilməklə hazırlanıb. Qurğunu hazırlayan şəxs isə Sebu şəhərindəki tranzit dayanacaq zamanı təyyarədən enib.
Beş il sonra oxşar hadisə dünyanın başqa hissəsində baş verib. Əlcəzair əsilli Əhməd Rəssam 1999-cu ilin dekabrında Kanadadan ABŞ-yə keçərkən avtomobilində partlayıcı maddələrlə saxlanılıb. İstintaq zamanı onun Monreal yaxınlığındakı adi elektronika mağazasından iki ədəd “Casio” saatı aldığı müəyyən edilib. Bu iki hadisədən sonra bəzi təhlükəsizlik strukturlarında ucuz elektron saatlar mümkün şübhə əlaməti kimi qiymətləndirilməyə başlayıb. 2002-ci ilə qədər bu yanaşma bəzi istintaq sənədlərində ayrıca meyara çevrilib. Quantanamo düşərgəsindəki müstəntiqlərə saxlanılan şəxslərin qiymətləndirilməsi üçün 18 səhifəlik təlimat verildiyi bildirilib. Həmin sənəddə saatlar ayrıca bənd kimi qeyd olunub.
Eyni siyahıda radio, Əfqanıstan və ya Pakistana səfər kimi digər göstəricilər də yer alıb. “Casio F-91W” ilə bağlı isə Əfqanıstandakı düşərgələrdə partlayıcı maddələrin hazırlanması üzrə təlim keçən şəxslərə belə saatların verildiyi iddia olunub. Sənəddə həmçinin bildirilib ki, bu saatla saxlanılan şəxslərin təxminən üçdə birinin işində partlayıcı maddələrlə bağlı başqa məlumatlara da rast gəlinib.
2011-ci ilin aprelində 779 məhbusla bağlı daxili qiymətləndirmələr mətbuata sızdıqdan sonra bu meyarın nə qədər geniş istifadə edildiyi məlum olub. Sənədlərdə “Casio” saatları təxminən 150 dəfə qeyd edilib. Onlardan 32 nəfərin qara plastik, 20 nəfərin isə metal korpuslu saat taxdığı bildirilib.
Lakin burada ciddi problem olub: saatın özünün partlayıcı qurğu olması və ya xüsusi olaraq terrorçular üçün hazırlanması barədə əsaslı sübut olmayıb. Sənədlərdə “Casio F-91W”-nin alarm funksiyası ilə bağlı texniki səhv də yer alıb. İddia olunub ki, saatın alarmını 24 saatdan daha uzun müddətə qurmaq mümkündür və buna görə də model gecikdirilmiş partlayıcı qurğular üçün əlverişlidir. Halbuki bu modelin alarm sistemi yalnız gündəlik alarm funksiyasına malikdir.
1993-cü ildə Nyu-Yorkda baş vermiş partlayışı araşdıran keçmiş müstəntiqlərdən biri isə daha da irəli gedərək bu saatda taymerin hətta üç il əvvəldən qurula biləcəyini iddia edib. Lakin saatın mexanizmi belə bir funksiyaya malik deyil. Əslində elektron taymer müxtəlif vasitələrlə hazırlana bilib.
“Casio F-91W”-nin seçilməsinin əsas səbəbi onun xüsusi xüsusiyyətləri deyil, ucuz, geniş yayılmış və uzunömürlü olması olub. Maraqlıdır ki, tanınmış terror hadisələri ilə bağlı sənədlərdə eyni modelin deyil, müxtəlif “Casio” saatlarının adı keçib. Buna baxmayaraq, sonradan ən geniş yayılmış və ən ucuz modellərdən biri olan “F-91W” “şübhəli saat” kimi tanınmağa başlayıb. Səudiyyə Ərəbistanından olan 154 nömrəli məhbus hətta istehza ilə bildirib ki, əgər bu saat terrorçuluğun göstəricisidirsə, onda həmin saatları satan mağaza sahibləri də məsuliyyət daşımalıdır.
“Casio F-91W”-ni yalnız məhbuslar taxmayıb. Düşərgənin mühafizəçiləri arasında da bu modeldən istifadə edənlər olub. Saat ABŞ hərbi bazalarının mağazalarında da satılıb və ən ucuz modellərdən biri hesab olunub. Köhnə saatı xarab olan şəxs təxminən 10 dollar ödəməklə yeni saat ala və ondan illərlə istifadə edə bilib.
Maraqlıdır ki, Barak Obama prezident seçilməzdən əvvəl belə bu modelə bənzər ucuz “Casio” saatlarından istifadə edib. Beləliklə, müəyyən bir kəşfiyyat meyarı adi insanların, hərbçilərin və hətta yüksək səviyyəli siyasətçilərin qolunda olan saatı potensial şübhə əlamətinə çevirib.
“Casio F-91W” ilə bağlı bütün bu mübahisələrə baxmayaraq, saatın özü dəyişməyib. Eyni sadə dizayn, eyni üç düymə və uzunmüddətli batareya ömrü qorunub saxlanılıb. Model illər ərzində milyonlarla ədəd istehsal olunub və bu gün də təxminən 10 dollar civarında qiymətə satılır. “Casio” isə saatın xüsusi olaraq partlayıcı qurğular üçün əlverişli olması barədə iddiaları əsaslı şəkildə təsdiqləməyib. Şirkətin mövqeyinə görə, bu modeldə digər ucuz elektron saatlarda olmayan xüsusi bir texnologiya yoxdur.
Bu günə qədər “Casio F-91W”-nin ümumi satışının 100 milyondan çox olduğu bildirilib. Nəticədə 10 dollarlıq adi bir saatın hekayəsi təhlükəsizlik və kəşfiyyat sistemlərində bir əşyanın özünün deyil, onun hansı kontekstdə və kimdə tapılmasının əsas əhəmiyyət daşıdığını göstərən nümunəyə çevrilib.
İlkin Nəcəf
Musavat.com